0. این
یادداشت را به بهانه‌ی تماشای فیلم «ماهی و گربه» ساخته شهرام مکری نوشتم. اگر فیلم
را ندیده‌اید این یادداشت در باب رخدادهای فیلم نیست و چیزی را لو نخواهد داد.
هرچند به نظرم یک اثر فرمالیستی به دلیل تکیه بر فرم چیزی برای لو رفتن ندارد.
1. شما که این نوشته را می‌خوانید لطفا لحظه‌ای مکث کنید و
کمی به این پرسش فکر کنید: چرا امروز و این لحظه‌ای که در آن قرار دارید دیروز یا
فردا نیست؟ یا به شکلی دقیق‌تر چه عاملی باعث شده است که ما بین دیروز، امروز و
فردا تمایز قائل شویم؟ احتمالا پاسخ ما این است که تفاوت این سه، در «زمان» آن‌ها
است. بنابراین می‌توانیم به این فکر کنیم که زمان دقیقا چیست؟ شاید یکی از مهم‌ترین
پرسش‌هایی که در تاریخ تفکر بشری و خصوصا فلسفه به آن پرداخته شده است همین پرسش
است. به اعتبار این عقبه دو تعریف از زمان تا اواخر قرن بیستم مطرح بوده است. یکی
تعریفی قراردادی از زمان است که به زمانِ خطی یا فیزیکی شناخته می‌شود. جریان پیش‌رونده،
برگشت‌ناپذیر و مداومی که در گلوگاه ساعت شنی یا در چرخ‌دنده‌های ساعت‌های عقربه‌ای
حضور دارد، صورت عینی همین تعریف است. این تعریف، بیانی کاربردی یا حتی کارراه‌انداز
از زمان بوده است. اما تعریف دیگر که توسط ادموند هوسرل پیشنهاد شده بود و بعدها
به صورت مبسوط به وسیله مارتین هایدگر دنبال شد، تعریفی هستی‌شناسانه از زمان است.
هایدگر در کتاب «هستی و زمان» مفهومی به نام حضورِ بودن را مطرح می‌کند و زمان به
عنوان فرم اولیه، پایه‌ایست برای پرسش از معنای زیستن. نه به عنوان حضوری ساده و
عضوی از بودن که به عنوان حضوری که حاصل عمل ما در پیش‌بینی آینده است. به بیان
ساده در این تعریف زمان به مثابه ماهیتی است که تمامِ هستی را در برگرفته است و
نبود آن مساوی است با نبودن. اما برداشت سومی هم از زمان وجود دارد که در چند سال
اخیر در حوزه‌ای متفاوت ظهور کرده است.
2. سیستم‌های ناوبری و مسیریابی معمولا دو منطق مجزا ولی
مکمل دارند. یکی مسیریابی جامع (allocentric) است و
دیگری مسیریابی خودمحور(egocentric). در
مسیریابی جامع نشانه‌ها نقش اصلی را بازی می‌کنند. ما نشانه‌ی خاصی مثل یک
ساختمان، تابلو، مغازه و... را در نظر می‌گیریم و مسیر را براساس موقعیت‌مان نسبت
به نشانه پیش‌بینی می‌کنیم. اصولا در این منطق سیستم باید به یک بازنمایی نقشه‌‌مانند
از کل فضای پیرامونی خود دست یابد. در مسیریابی خودمحور ملاکِ عمل نه نشانه‌ها که
دنباله رفتاری خود سیستم است. به عنوان مثل بیان آدرس یک مکان می‌تواند به شکل صد
متر که جلوتر سمت چپ باشد. بنابراین فرد باید صد متر مسیر را پیموده و به سمت چپ
برود. این منطق به نوعی همان آموزش آزمون و خطاست. هرچه آشنایی ما با محیط کمتر
باشد مسیریابی خودمحور در عین کُندی موثرتر است و هر چه محیط آشناتر باشد ما به
سمت مسیریابی جامع و سریع‌تر شدن حرکت پیش میرویم. تصور بفرمایید در راه‌روی
خانه در حال بالا رفتن از پله‌ها هستید که ناگهان چراغ‌ها خاموش می‌شود. دقیقا
شرایط قبل و بعد از خاموشی تفاوت این دو منطق را در پیمودن مسیر نشان می‌دهد. اما
می‌توان پرسید این «آشنایی» که باعث بروز چنین تفاوت فاحشی در رفتار می‌شود چیست؟
آشنایی در اصطلاح روانشناسانه‌اش به مکانیزمِ ایجادِ بازنماییِ ذهنی توسط فرد از
جهان پیرامونی اطلاق می‌گردد و این همان چیزی است که به آن «حافظه» می‌گوییم.
3. حافظه، چسب رخدادهای ذهنی است. آن‌چه اشیا را در چارچوب
مکانی و کلمات در چارچوب معانی و خاطرات را در چارچوب زمانی پیوند می‌دهد، حافظه
است. براین اساس، تعریف سوم از زمان، توهمی است که در بسترِ عملکردِ حافظه در مغز
شکل می‌گیرد. این تعریف در باب مکان و معنا و ادراکاتی از این دست نیز صدق می‌کند.
هم‌چنین شواهد متقنی دال بر عملکردِ یکسانِ حافظه در مواجهه با زمان و مکان وجود
دارد و این عملکرد همان مکانیزمی است که در مسیریابی جامع اجرا می‌شود. به بیانِ
دیگر، همان‌طور که در بُعد مکانی از مبدائی به سمت مقصدی حرکت می‌کنیم و در این
بین سعی می‌کنیم راهنماهای مسیر را شناسایی کنیم و نقشه‌ی راهی را ترسیم نماییم،
در بُعد زمانی هم وضع بر همین منوال است تنها با این تفاوت که در بعد زمانی حرکت
دائمی و ذهنی است. اگر از شما سوال شود: سه هفته قبل در چنین روزی به عنوان شام چه
غذایی خورده‌اید؟ احتمالا شما در بدو امر به دنبال یک راهنمای قوی خواهید گشت.
مثلا ممکن است آن وعده را با دوستی خورده باشید یا آن غذا عامل بیمار شدن شما بوده
باشد یا حتی در آن روز رخداد خاصی اتفاق افتاده باشد، دراین‌صورت آن وعده غذایی را
با جزئیات کامل‌تری به یاد می‌آورید. اما اگر همین سوال را در مورد سه سال قبل
بپرسیم، آن راهنماها در نقشه شناختی ما باید به قدری باارزش و مهم بوده باشند که توانایی
هدایت ما را به سمت موضوع تسهیل نمایند و درغیراین‌صورت چیزی به یاد نمی‌آوریم. بر
این اساس تشکیل و تکمیل نقشه شناختی در مواجهه با رخدادهای روزمره، مطالعه یک کتاب
یا تماشای یک فیلم و حتی خیال‌بافی‌های روزمره امری ناخودآگاه و اجتناب‌ناپذیر است. اما نکته‌ای که باید
بدان توجه داشت این است که این نقشه شناختی در بسیاری از موارد با واقعیت بیرونی
انطباق ندارد. این عدم‌تطابق، در توهمات(illusions
که در فارسی به غلط آن‌ها را خطای دید می‌گوییم) بصری قابل بررسی است. تصویر این
پست به اتاق آمِس معروف است که توسط آلبرت آمِس در 1946 اختراع شده است. این اتاق
به گونهای طراحی شده است که اگر افرادی با اندازه‌های یکسان در بخش‌های مختلفی
از آن قرار گیرند، ناظر بیرونی آن‌ها را با اندازه‌های متفاوتی می‌بیند. به تعبیر
کریستوفر فریث نکته‌ای که در این توهم و نمونه‌های مشابه وجود دارد این است که:
«اگرچه شواهد ارائه‌شده مبهم است، اما به این معنی نیست که تفسیر صحیحی از موضوع
وجود نداشته باشد. مغز ما ابهامات را از ما پنهان کرده و تنها یکی از تفاسیر موجود
را بر ما عرضه می‌کند.» و آن تفاوت اندازه این افراد است. نکته مهم دیگر این است
که آگاهی ما از این نقیصه هیچ تغییری در ادراک ما به وجود نمی‌آورد. بیان چرایی
این موضوع بحثی طولانی را می‌طلبد که مسیر این یادداشت را تغییر خواهد داد اما به
طور خلاصه در فرآیندهای ذهنی توهم نه یک استثنا بلکه یک قاعده است و زمان نیز از
این قاعده مستثنی نیست.
4. به اعتبار بحث بالا شهرام مکری در فیلم «ماهی و گربه» تلاش
کرده است تا جنبه وهم‌آلودِ زمان را بازآفرینی کند. او در این مسیر از دو زمان
متفاوت استفاده کرده و با ایجاد تناقض بین این دو بیننده را به تفکر درباره‌ی
مفهوم زمان وا می‌دارد. این دو زمان یکی زمان ذهنی بیننده است که با زمان خطی
پلان-سکانسی که کل فیلم را تشکیل می‌دهد همگام شده و دیگری زمان دراماتیک رخدادهای
درون این پلان است. گرچه مکری براساس طبع بازیگوشانه‌اش باب تاویل را برای رخدادها
و خرده‌روایت‌های فیلم بازمی‌گذارد اما هرکدام از آن‌ها به لحاظ فرمی نشانه‌هایی
برای حافظه بیننده هستند که بتواند به واسطه آن‌ها زمان دراماتیک فیلم و زمان ذهنی
را منطبق کند و شکست بیننده در این امر کشش اصلی فیلم را ایجاد می‌کند. نکته هیجان‌انگیز
در اینجاست که این تمهید فرمی به برداشتی تازه از مفهوم مرگ و زندگی منتهی می‌شود.
برداشتی که مرگ را شیرین کرده و به تنها راه نجات تبدیل می‌کند. «ماهی و گربه» نه‌تنها
اولین توهم سینمایی که احتمالا اولین توهم شناختی درباره زمان و رابطه آن با حافظه
است و از این جنبه شایسته توجه است. (دقت داشته باشید که روایت‌های غیرخطی و درهم‌ریختگی
زمانی با توهم به معنای illusion متفاوت
است.) شاید بد نباشد بعد از تماشای فیلم به سوال نخستین این یادداشت برگردیم و سعی
کنیم با توجه به تجربه‌ای که از سرگذرانده‌ایم در باب این سوال فکر کنم: چرا
امروز، دیروز یا فردا نیست؟
Song: Lilitu
Artist: Blueneck
Album: The Fallent Host
Year: 2009
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر