1. سینمای «نوری بیلگه جیلان» را شاید بتوان سینمای «فقدان
تعامل» یا «شکاف» نامید. معمولا
در آثار او شکاف در رابطه‌ای زناشویی یا عاشقانه به روابط مخدوش‌شده‌ی دیگری بسط پیدا
می‌کند. اگر در «اقلیم‌ها» شکاف در زندگی زوج فیلم و فقدان اعتماد تم اصلی اثر است
در «دوردست» این موضوع با گسستگی و نبود روحیه همدلی طبقه الیت شهری و جامعه
روستاییِ درگیرِ فقرِ دورانِ رکود همگام می‌شود و در «سه میمون» باز همین تم به
شکاف بین جامعه و سیاستمداران گسترش می‌یابد. اما «روزی روزگاری در آناتولی» فصل
تازه‌ای در کارنامه جیلان بود. اگر فیلم‌های دوره اول را پرتره‌هایی از روابط گسسته‌ی
انسانی بدانیم در آناتولی با نمایِ بازِ جامعه‌ای از انسان‌های تک‌افتاده مواجهیم
که شکاف‌های مختلف، آن‌ها را به موجوداتی بی‌اعتماد، منزوی و آماده برای خلق یک
فاجعه تبدیل کرده است. کل فیلم جستجویی است برای یافتن جسدی که محصول همین بی‌اعتمادی
است به طوری که هر کدام از شخصیت‌های فیلم خود می‌توانند قاتل یا مقتول بعدی
باشند. اما در اینجا باز هم تم آشنای جیلان یعنی شکاف در روابط زناشویی گویی
تاکیدی است بر این که شروع هر فاجعه‌ای از فقدان تعامل یک زوج آغاز می‌گردد. در
عین حال پزشک به مثابه یک کنشگر به شکلی آگاهانه در سکانس پایانی دست به عملی می‌زند
تا حداقل اگر شکاف بین پدرِ قاتل با فرزندِ مقتول (که احتمالا فرزند خودِ قاتل
است) کم نمی‌شود، بیشتر نشود. در حقیقت از اینجا پروژه جدید جیلان آغاز می‌شود و
آن پرسش در باب چگونگی ترمیم شکاف‌ها و برقراری تعامل است.
2. پرسش از چیستی
«من» یا «خود» یکی از سوالات بنیادین، در تاریخ تفکر بشر بوده است. فارغ از
تاریخچه‌ی این بحث، شاید بتوان دقیق‌ترین نظر در این باب را نزد عصب‌شناسان شناختی
یافت. براساس نظریات و آزمایشات چند دهه اخیر، «من» برساخته‌ای عصبی/ذهنی است
معطوف به دنباله‌ی رفتاری انسان، که امکانِ تجمیع تجربیات رفتاری را میسر می‌سازد.
به عبارت دیگر، «من» همان نظام ارزشی است که در آن نحوه رفتار ما در مواجهه با
جهان بیرونی مشخص می‌شود. اما مبنای شکل‌گیری این نظام ارزشی چیست؟ قطعا نیاز به
بقا کلیدی‌ترین عامل انگیزشی در ماست. در حقیقت شکل‌گیری «من» با اولین کنش‌های ما
برای رفع نیاز همراه است. زندگی در دوران نوزادی منفعلانه است. شاید به همین دلیل
ما خاطره‌ای از آن دوره در ذهن نداریم چون در آن زمان «خودی» در مرکز تجربیات ما
وجود نداشته است. اما لزوم نزدیکی به منابع حیاتی و دوری از خطرات ما را به برقراری
رابطه و ورود به بازی‌های اجتماعی هدایت می‌کند. از اینجا ما به اشخاص یا گروه‌هایی
اعتماد می‌کنیم و به دیگرانی نه. ماه‌عسل این بازی‌ها، ارزش‌هایی است که گاها با
واقعیت بیرونی تناسبی ندارد. مثلا ممکن است من از حیوان بی‌آزاری که حتی توان آسیب‌زدن
به من را ندارد، بترسم. این ترس برآیند ارزشی است که از دیگران به من رسیده است،
به بیانی ساده در فرآیندی پیچیده من به ترس نزدیکان معتمد و نترسی افراد غیرمعتمد
اعتماد کرده‌ام و از حیوان می‌ترسم. این ارزش‌ها و ضدارزش‌ها به مرور زمان بسط
پیدا می‌کنند و با هم ترکیب می‌شوند و موجوداتی بسیار متفاوت را خلق می‌کند. یکی
بمبی به خود می‌بندد و جماعتی را با خود نابود می‌کند دیگری به اعماق کهکشان‌ها و
مناسبات آنجا می‌اندیشد و سومی شاید درگیر مسائل خانوادگی، وام و قسط و... باشد. به همین ترتیب اگر منابع بقا را به مثابه
قدرت تلقی کنیم توزیع قدرت در سطوح مختلف اجتماعی، «من» و «ما» را می‌سازد.
3. تم اصلی فیلم
«خواب زمستانی» آخرین ساخته جیلان باز هم در اطراف یک شکاف شکل می‌گیرد. شکافی بین
طبقه‌ی غنی و ضعیف جامعه. شخصیت «آیدین» در این فیلم شخصیتی پیچیده است. او که در
گذشته بازیگر تئاتر بوده است و ظاهرا اطرافیانش او را به عنوان یک استعداد می‌شناختند
اکنون در املاک پدری در روستایی در آناتولی هتلی دارد و خود به نویسندگی مشغول
است. او درباره همه چیز می‌نویسد از معماری ناخوشایند روستاهای آناتولی تا دین و
اخلاق و متشرعین همه را نقد می‌کند. از طرفی همسرش «نیهال» به امور خیریه می‌پردازد.
در حقیقت وجود اختلاف طبقاتی در طبقه ثروتمند نوعی احساس گناه ایجاد می‌کند
(وجدان) که وظیفه‌ای برای کاهش اختلافات را بر خود فرض می‌دانند. اما چه فعالیت‌های
روشنفکرانه‌ی آیدین و چه کمک‌های خیرخواهانه‌ی نیهال هیچ‌کدام بهبودی در شرایط
ایجاد نمی‌کند. گویی این اختلاف و عدم تعامل همچون خانه‌هایی که در دل کوه کنده
شده‌اند در طبیعت جامعه حک شده است. در سکانس درخشان بزمِ شبانه، معلم روستا که به
نوعی طبقه ضعیف را نمایندگی می‌کند در حال مستی سخنرانی می‌کند. او از زندگی پوچ
تئاترمانند خود می‌گوید و لزوم ایستادگی بر عقیده. اینکه ما می‌خواهیم ارزش‌هایی
را تغییر دهیم که زندگیِ ما را بنا کرده‌اند. نهایتا بعد از جدلی لفظی با آیدین در
باب وجدان و اخلاق جمله‌ای از شکسپیر نقل می‌کند:«وجدان چیزی غیر از یک واژه که
ضعفا برای ترساندن قدرتمندان استفاده می‌کنند نیست، وجدان بازوان نیرومند ماست و
شمشیرها قانون ما.» آیدین او را نگه می‌دارد و به عنوان پاسخ می‌گوید:«فریب خوردن
سرنوشت محتوم هر کاری است که انجام می‌دهیم، هر صبح ایده‌های خلاقانه‌ای می‌پرورانم
و طول روزم را به بطالت می‌گذرانم.» بعد می‌خندد و از شدت خنده هر آنچه خورده را بالا می‌آورد، گویی پوچی زندگی خود را قی می‌کند.
4. ما در «خواب
زمستانی» با شکاف‌ها به مثابه فرهنگ مواجهیم. شکاف‌هایی که به شکل ارزش‌ها و
ضدارزش‌ها در شخصیت افراد ظهور می‌کنند، رفتار آن‌ها را شکل می‌دهند، از نسلی به
نسل بعد منتقل می‌شوند و به قاعده‌های عرفی نانوشته در جامعه مبدل می‌شوند. در
چنین فضایی نقش‌ها از پیش تعریف شده‌اند از همین جهت است که سرنوشت هر کاری فریبی
بیش نیست چه نوشته‌های ژورنالیستی سطحی، چه فعالیت‌های خیریه هر دو فریبی است برای
احساس گناهی ناکرده؛ هیچ‌کدام تغییری در روندهای جاری ایجاد نمی‌کنند. فیلم می‌توانست
به شکلی منفعلانه و تلخ تمام شود اگر سکانس آخر نبود. خواب زمستانی در حیوانات
مکانیسمی برای بقا است. در زمستان که منابع غذایی محدود است بعضی از حیوانات به
جای تلاش برای یافتن غذا که می‌تواند به نابودی‌شان منجر شود، ترجیحا با ذخیره
انرژی و انفعال به خواب می‌روند تا از زمستان عبور کنند. آیدین با انتخاب انفعالی
خودخواسته نسبت به جامعه به غار خود برمی‌گردد و پژوهشی را با نام «تاریخچه تئاتر
در ترکیه» آغاز می‌کند که اشاره‌ایست سمبلیک به کنکاشی در باب نقش‌های زندگی و
بازی‌های اجتماعی و البته جستاری است در یافتن شکاف‌های نهادینه در خود. نمای
پایانی لانگ‌شاتی از هتل آیدین همراه با صدای تایپ کردن است، همچون صدای تیشه‌ای
که بر سنگ‌های کوه می‌خورد. گویی او در «خواب زمستانی» در حال تراشیدن و صیقل دادن
«خود» است.
Song: Piano Sonata in A major D 959 Second Movement Andantino
Composer: Franz Schubert
Piano: Alfred Brendel
Link: https://db.tt/4QmxGXCa
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر